Tranh sơn mài là tranh vẽ bằng nhựa cây sơn (sơn ta) trên tấm vóc, trong đó hình ảnh không chỉ được vẽ lên mà còn được tạo ra bằng cách phủ nhiều lớp sơn rồi mài xuống, để các lớp màu, vàng bạc, vỏ trứng bên dưới lộ ra ở những độ sâu khác nhau. Chữ "mài" trong tên gọi chính là thao tác quyết định, phân biệt nó với các kỹ thuật sơn trang trí đã có từ lâu.
Kỹ thuật sơn ta làm đồ dùng, hoành phi, câu đối đã có ở Việt Nam nhiều thế kỷ. Nhưng sơn mài như một ngôn ngữ hội hoạ, để làm tranh độc lập treo tường, hình thành trong thập niên 1930 tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, qua sự hợp tác giữa hoạ sĩ được đào tạo hàn lâm và nghệ nhân làng nghề. Giới nghiên cứu thường coi đây là một đóng góp đặc sắc của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Sơn ta là gì và vì sao nó khó tính
Sơn ta là nhựa của cây sơn, một loài cây thuộc họ Đào lộn hột, được trồng lâu đời ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là vùng Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây để lấy nhựa, nhựa để lắng sẽ tách lớp; phần tốt nhất gọi là sơn mặt, dùng cho các lớp phủ cuối. Thành phần chính tạo màng của sơn Việt Nam là laccol, một hợp chất họ hàng với urushiol trong sơn của Nhật Bản và Trung Hoa, nên các loại sơn này giống nhau về nguyên lý nhưng khác về tính chất khi làm việc.
Điểm nghịch lý của sơn ta là nó không khô bằng bay hơi như sơn dầu hay sơn nước, mà đóng rắn nhờ phản ứng oxy hoá có xúc tác enzyme trong nhựa, và phản ứng này cần độ ẩm cao. Vì vậy tranh sơn mài phải được ủ trong buồng ẩm; để nơi khô ráo, sơn lâu se hoặc se kém. Mỗi lớp cần nhiều ngày để đóng rắn, nên một bức tranh lớn có thể mất nhiều tháng. Khi đã đóng rắn, màng sơn rất bền, chịu nước và nhiều hoá chất.
Sơn sống cũng gây dị ứng da mạnh cho nhiều người, dân làng nghề gọi là "sơn ăn". Từ nhựa thô, người thợ chế biến thành các loại sơn khác nhau: sơn chín được đánh khuấy lâu để giảm nước, sơn cánh gián pha thêm nhựa thông cho màu nâu trong, sơn then có màu đen sâu. Bảng màu truyền thống rất hẹp: đen của then, đỏ của son, nâu của cánh gián, cùng vàng và bạc thếp. Chính giới hạn này buộc các hoạ sĩ sau này phải sáng tạo.
Quy trình làm một bức tranh sơn mài
Mỗi xưởng và mỗi hoạ sĩ có biến thể riêng, nhưng quy trình truyền thống gồm các giai đoạn chính sau. Đọc để hiểu vì sao tranh sơn mài đắt và lâu.
- Làm vóc. Tấm gỗ được xử lý chống cong vênh, bó vải ở các cạnh và mối ghép bằng hỗn hợp sơn sống với chất độn như mùn cưa hay đất, gọi là bó hom.
- Lót và mài phẳng. Phủ nhiều lớp sơn trộn đất mịn, mỗi lớp ủ cho đóng rắn rồi mài phẳng, tới khi mặt vóc phẳng và kín. Mặt vóc tốt là nền cho mọi thứ phía trên.
- Phác hình và gắn chất liệu. Hoạ sĩ phác bố cục, rồi gắn những chất liệu cần nằm sâu: vỏ trứng đập vụn để lấy sắc trắng ngà, vỏ trai, vàng bạc dát mỏng.
- Vẽ màu và phủ lớp. Vẽ các mảng màu bằng sơn pha bột màu, rồi phủ lên nhiều lớp sơn cánh gián hoặc then, mỗi lớp lại ủ. Ở bước này hoạ sĩ chưa thấy rõ kết quả cuối, vì lớp phủ che gần hết.
- Mài. Dùng nước, đá mài, than và giấy nhám mịn mài từ từ để lớp phủ mỏng dần, cho các lớp bên dưới hiện lên. Mài nông hay sâu, đều hay không đều quyết định độ sáng, độ chuyển sắc và chiều sâu.
- Vẽ thêm, phủ, mài lại nhiều vòng. Hoạ sĩ có thể quay lại vẽ, phủ và mài nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mong muốn.
- Đánh bóng. Lớp cuối được đánh bóng bằng bột rất mịn và lòng bàn tay, cho độ bóng sâu như nhìn qua nước, khác hẳn độ bóng bề mặt của véc-ni.
Điểm cốt lõi về mỹ học: trong sơn mài, hoạ sĩ không hoàn toàn kiểm soát kết quả lúc vẽ. Một phần hình ảnh được "tìm ra" trong lúc mài. Nhiều hoạ sĩ mô tả quá trình này như đối thoại với chất liệu, khác với sơn dầu nơi bề mặt cuối gần với thứ được đặt lên.
Lịch sử: từ đồ sơn trang trí đến hội hoạ sơn mài
Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập theo nghị định năm 1924 và khai giảng năm 1925 ở Hà Nội, do hoạ sĩ Pháp Victor Tardieu làm hiệu trưởng cùng hoạ sĩ Nguyễn Nam Sơn tham gia sáng lập. Ngoài hội hoạ sơn dầu theo lối hàn lâm, nhà trường quan tâm tới các chất liệu và nghề thủ công bản địa. Xưởng sơn được mở, với sự tham gia của nghệ nhân từ các làng sơn truyền thống, và giảng viên Joseph Inguimberty được nhắc tới như người khuyến khích sinh viên khai thác chất liệu này.
Trong thập niên 1930, các sinh viên và hoạ sĩ trẻ thử nghiệm biến kỹ thuật sơn then, sơn son thếp vàng vốn dùng cho đồ trang trí thành phương tiện vẽ tranh. Bước quan trọng là đưa thao tác mài thành phương pháp tạo hình chủ động và mở rộng bảng màu bằng cách thử pha thêm bột màu, dùng vỏ trứng cho mảng sáng. Các tài liệu thường nhắc tên nhiều hoạ sĩ thuộc thế hệ này, trong đó Nguyễn Gia Trí được đánh giá là người đẩy sơn mài lên tầm hội hoạ lớn với những bố cục rộng, chiều sâu và độ chuyển sắc mà trước đó chưa có.
Bức Vườn xuân Trung Nam Bắc của Nguyễn Gia Trí, thực hiện trong khoảng hai thập kỷ và hoàn thành cuối thập niên 1980, hiện ở Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM và đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Sau năm 1945, sơn mài tiếp tục phát triển ở cả hai miền với nhiều thế hệ hoạ sĩ, từ đề tài phong cảnh, sinh hoạt tới những tìm tòi trừu tượng. Hiện nay các hoạ sĩ trẻ vẫn khai thác sơn ta, có người kết hợp với sắp đặt và điêu khắc.
Phân biệt sơn mài với các loại tranh dễ nhầm
Trên thị trường, nhiều sản phẩm được gọi chung là "tranh sơn mài" dù chất liệu và kỹ thuật khác hẳn. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Loại | Chất liệu và cách làm | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|
| Sơn mài truyền thống | Sơn ta, vẽ, phủ nhiều lớp rồi mài | Màu có chiều sâu, các lớp như chồng lên nhau trong suốt; độ bóng sâu; giá cao, làm lâu |
| Sơn dầu | Bột màu trộn dầu lanh trên toan hoặc gỗ, không mài | Bề mặt có nét bút nổi, độ bóng nông hơn; vẽ được màu sáng tươi tự do |
| "Sơn mài" bằng sơn công nghiệp | Sơn điều, sơn tổng hợp, có khi phủ véc-ni dày | Màu đều và phẳng, bóng nhựa trên bề mặt, khô nhanh, giá rẻ; thiếu chiều sâu lớp |
| Sơn son thếp vàng trang trí | Sơn ta phủ son, dát vàng trên đồ gỗ | Không mài tạo hình; mục đích trang trí đồ vật, không phải tranh độc lập |
| Sơn mài mỹ nghệ hàng loạt | Có thể dùng sơn ta hoặc sơn khác, theo mẫu lặp lại | Hình mẫu giống nhau giữa nhiều sản phẩm, dùng làm quà lưu niệm |
Việc dùng sơn công nghiệp không phải là điều xấu, nó mở rộng màu và giảm giá thành. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ ghi nhãn trung thực để người mua biết mình đang mua gì. Với tác phẩm có giá trị, hỏi xưởng hoặc hoạ sĩ về loại sơn và quy trình là bình thường.
Cách thưởng thức một bức tranh sơn mài
Sơn mài là chất liệu chịu thiệt nhất khi chụp ảnh. Ảnh làm phẳng chiều sâu các lớp, làm cháy những mảng vàng bạc và biến độ bóng sâu thành vệt loá. Vì vậy, nếu có thể, hãy xem bản gốc và thay đổi góc nhìn: đứng chính diện để thấy bố cục, rồi nghiêng người sang hai bên để thấy ánh vàng bạc đổi sắc và các lớp sơn sâu dần như nhìn xuống mặt hồ.
Một số câu hỏi giúp bạn đọc tranh: mảng vỏ trứng được dùng để làm gì, tạo ánh sáng hay tạo nhịp điệu bề mặt? Độ mài có đều không, chỗ nào hoạ sĩ mài sâu để lộ nền, chỗ nào để lớp phủ dày cho tối? Đường viền rõ hay tan vào nhau? Những câu hỏi này dẫn bạn tới chỗ riêng của sơn mài: ánh sáng trong tranh không chỉ là màu sáng được vẽ, mà là ánh sáng thật phản chiếu từ vàng bạc và vỏ trứng nằm dưới các lớp sơn trong.
Bảo quản cũng là một phần của hiểu biết. Sơn ta đã đóng rắn bền nhưng sợ nắng gắt kéo dài, vì tia cực tím làm màng sơn xuống màu và mất bóng. Tranh nên treo nơi tránh nắng trực tiếp, lau bằng khăn mềm ẩm, không dùng hoá chất tẩy. Vóc gỗ có thể co ngót nếu môi trường thay đổi đột ngột, nên tránh đặt sát điều hoà hay lò sưởi.
Những tranh luận và vấn đề đang mở
Nguồn sơn ta đang thu hẹp. Diện tích cây sơn và số người khai thác ở các vùng trồng truyền thống đã biến động theo giá cả. Sơn ta tốt ngày càng khó tìm, đẩy nhiều xưởng sang sơn tổng hợp. Các nhà nghiên cứu và hoạ sĩ lo ngại về việc mất dần tri thức chế biến sơn.
Ranh giới nghệ thuật và thủ công. Sơn mài sinh ra từ cuộc gặp giữa hoạ sĩ và nghệ nhân, nhưng lịch sử mỹ thuật thường ghi tên hoạ sĩ và bỏ qua người thợ. Một số nghiên cứu gần đây cố gắng trả lại vai trò cho những nghệ nhân đã truyền kỹ thuật vào trường.
Truyền thống hay hiện đại. Có ý kiến cho rằng sơn mài là "truyền thống dân tộc", có ý kiến nhấn mạnh rằng nó là sản phẩm hiện đại của thời thuộc địa, nơi các chất liệu bản địa được tái định nghĩa theo khái niệm "mỹ thuật" của châu Âu. Hai cách nhìn không loại trừ nhau, và hiểu cả hai giúp đọc lịch sử chính xác hơn.
Thị trường và tác phẩm giả. Khi giá tranh của các danh hoạ Đông Dương tăng cao trên thị trường đấu giá quốc tế, vấn đề giám định và tranh giả trở nên nghiêm trọng. Người sưu tầm cần dựa vào hồ sơ xuất xứ và ý kiến chuyên gia, không chỉ dựa vào mắt.
Câu hỏi thường gặp
Sơn mài Việt Nam khác sơn mài Nhật Bản như thế nào?
Hai bên dùng nhựa cây họ hàng nhưng thành phần khác nhau, và truyền thống khác nhau. Sơn Nhật nổi tiếng với đồ dùng tinh xảo, kỹ thuật rắc bột vàng maki-e. Sơn mài Việt Nam nổi bật ở việc biến thao tác mài thành phương pháp tạo hình cho tranh độc lập, với bố cục hội hoạ quy mô lớn.
Vì sao tranh sơn mài phải ủ trong môi trường ẩm?
Sơn ta đóng rắn nhờ phản ứng oxy hoá có xúc tác enzyme, và enzyme cần độ ẩm cao để hoạt động. Không khí khô làm phản ứng chậm hoặc dừng, khiến sơn dính lâu và màng yếu. Đây là đặc điểm ngược với trực giác, vì phần lớn các loại sơn khác cần khô ráo để khô.
Dị ứng sơn ta có nguy hiểm không và người mới cần lưu ý gì?
Sơn sống có thể gây viêm da tiếp xúc khá khó chịu, biểu hiện ngứa, nổi mẩn, sưng. Người làm nghề thường dùng găng tay, áo dài tay và vệ sinh kỹ. Sơn đã đóng rắn hoàn toàn trên tranh thành phẩm thường không gây vấn đề cho người xem. Trường hợp phản ứng nặng cần gặp bác sĩ.
Có thể tự học vẽ sơn mài ở nhà không?
Khó, vì cần buồng ủ ẩm, nguồn sơn ta tin cậy, và nhiều tháng cho một tác phẩm. Cách thực tế là tham gia các lớp ngắn hạn ở xưởng hoặc trường mỹ thuật, nơi có sẵn vóc, sơn và người hướng dẫn xử lý các bước kỹ thuật như bó hom và lót.
Tranh sơn mài có phục chế được khi bị trầy xước không?
Có thể, nhưng cần người hiểu chất liệu, vì phải dùng đúng loại sơn, phủ và mài lại vùng hỏng sao cho khớp chiều sâu và độ bóng xung quanh. Với tác phẩm có giá trị lịch sử, nguyên tắc bảo tồn hiện đại là can thiệp tối thiểu, có ghi chép và có thể phân biệt phần phục chế.
Giá trị của một bức sơn mài được quyết định bởi những yếu tố nào?
Tác giả và vị trí của họ trong lịch sử mỹ thuật, chất lượng nghệ thuật, chất liệu và kỹ thuật có đúng sơn ta không, tình trạng bảo quản, kích thước, và hồ sơ xuất xứ. Với tác phẩm của thế hệ Đông Dương, xuất xứ rõ ràng thường quan trọng không kém chất lượng hình ảnh.