Sapiens: Lược sử loài người của Yuval Noah Harari, nhà sử học Đại học Hebrew Jerusalem, ra bản tiếng Hebrew năm 2011 và bản tiếng Anh năm 2014, rồi trở thành một trong những sách phi hư cấu bán chạy nhất thập niên. Luận điểm trung tâm: Homo sapiens thống trị hành tinh không nhờ cơ bắp hay trí khôn cá nhân, mà nhờ khả năng tin chung vào những điều chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng, như tiền, quốc gia, công ty, luật pháp, từ đó hợp tác linh hoạt với hàng triệu người lạ.
Sách kể lịch sử qua bốn bước ngoặt: cách mạng nhận thức, cách mạng nông nghiệp, sự thống nhất loài người và cách mạng khoa học. Sức hút của nó nằm ở giọng văn sắc và những phát biểu gây sốc, như gọi nông nghiệp là "cú lừa lớn nhất lịch sử". Cũng chính các phát biểu ấy khiến nhiều nhà nhân học, khảo cổ học và sử học phản bác. Đọc Sapiens hiệu quả nhất là đọc như một bài luận khiêu khích có luận điểm rõ ràng, đồng thời biết chỗ nào là bằng chứng vững, chỗ nào là suy đoán của tác giả.
Luận điểm lõi: sức mạnh của những điều không có thật
Harari phân biệt ba loại thực tại. Thực tại khách quan tồn tại dù ta có tin hay không, như sông núi hay phóng xạ. Thực tại chủ quan nằm trong một người, như cơn đau. Và thực tại liên chủ thể chỉ tồn tại vì nhiều người cùng tin: một tờ tiền polymer không có giá trị vật chất, nhưng mua được gạo vì người bán gạo cũng tin như bạn. Công ty trách nhiệm hữu hạn là ví dụ Harari ưa dùng: hãng xe Peugeot không phải nhà máy, không phải nhân viên, không phải cổ đông; nó là một "hư cấu pháp lý" vẫn tồn tại khi mọi nhà máy bị đóng cửa.
Theo Harari, tinh tinh có thể hợp tác chặt chẽ nhưng chỉ trong nhóm vài chục cá thể quen biết nhau. Ông dẫn giả thuyết của nhà nhân học Robin Dunbar rằng giới hạn tự nhiên của một nhóm dựa trên quan hệ cá nhân là khoảng 150 người. Vượt qua ngưỡng này cần một thứ khác: những câu chuyện chung mà người lạ cùng tin. Một hợp tác xã nông nghiệp, một tập đoàn đa quốc gia hay một hệ thống ngân hàng đều vận hành nhờ niềm tin vào các thực thể không có hình hài.
Ý tưởng này không mới hoàn toàn. Triết học xã hội từ lâu đã bàn về "sự kiện thể chế"; John Searle, trong The Construction of Social Reality (1995), phân tích chi tiết vì sao một mảnh giấy trở thành tiền nhờ quy ước tập thể. Đóng góp của Harari là đặt nó vào trung tâm câu chuyện tiến hoá và kể nó cho đại chúng. Cái giá của cách kể này là dùng chữ "hư cấu" rất rộng, gộp cả quyền con người lẫn công ty lẫn tiền vào một rổ, làm mờ đi khác biệt giữa quy ước có cơ sở thực tế và niềm tin thuần tuý.
Bốn cuộc cách mạng và mức độ vững của bằng chứng
Bảng dưới tóm cấu trúc bốn phần và đánh giá sơ bộ mức độ đồng thuận học thuật với từng luận điểm chính:
| Phần | Mốc thời gian theo sách | Luận điểm chính | Mức độ bằng chứng |
|---|---|---|---|
| Cách mạng nhận thức | Khoảng 70.000–30.000 năm trước | Một thay đổi trong năng lực nhận thức cho phép ngôn ngữ hư cấu và hợp tác quy mô lớn | Còn tranh luận nhiều; nhiều nhà khảo cổ cho rằng thay đổi diễn ra từ từ và sớm hơn ở châu Phi |
| Cách mạng nông nghiệp | Khoảng 12.000 năm trước | Nông nghiệp làm tăng dân số nhưng khiến đời sống cá nhân vất vả và kém dinh dưỡng hơn | Có bằng chứng xương cốt ủng hộ một phần, nhưng khác nhau nhiều giữa các vùng |
| Thống nhất loài người | Từ khoảng 3.000 năm trước | Tiền tệ, đế chế và các hệ tư tưởng phổ quát gom loài người về một trật tự toàn cầu | Mô tả hợp lý, nhưng tính chất khái quát cao, khó kiểm chứng |
| Cách mạng khoa học | Khoảng 500 năm trước | Khoa học bắt đầu từ việc thừa nhận sự thiếu hiểu biết; kết hợp với đế chế và tư bản tạo ưu thế cho châu Âu | Được nhiều sử gia chấp nhận một phần; vai trò của từng yếu tố còn tranh cãi |
Phần mạnh nhất về học thuật là phần cuối, nơi Harari tổng hợp các nghiên cứu sử học đã có. Phần yếu nhất là phần đầu: ý tưởng về một "đột biến cây tri thức" khoảng 70.000 năm trước được trình bày khá chắc chắn, trong khi chính Harari thừa nhận chưa ai biết nguyên nhân. Các phát hiện khảo cổ ở châu Phi, như những mảnh đất son có khắc hoa văn ở hang Blombos tại Nam Phi, cho thấy dấu hiệu tư duy biểu tượng xuất hiện sớm hơn và rải rác hơn.
"Cú lừa lớn nhất lịch sử": luận điểm về nông nghiệp
Harari viết rằng không phải con người thuần hoá lúa mì, mà lúa mì thuần hoá con người. Một loài cỏ dại vùng Trung Đông lan khắp hành tinh nhờ thuyết phục được Homo sapiens cúi lưng nhổ cỏ, tưới nước, đuổi sâu từ sáng tới tối. Đổi lại, người nông dân ăn khẩu phần kém đa dạng hơn người săn bắt hái lượm, làm việc nhiều giờ hơn, dễ mắc bệnh truyền nhiễm từ gia súc và từ việc sống chen chúc. Dân số tăng vọt, nhưng chất lượng sống trung bình của mỗi người giảm.
Luận điểm này có nguồn gốc học thuật rõ ràng. Năm 1987, Jared Diamond viết tiểu luận gọi nông nghiệp là "sai lầm tồi tệ nhất trong lịch sử loài người". Các nghiên cứu khảo cổ sinh học trên hài cốt cho thấy ở nhiều vùng, người nông nghiệp sơ kỳ thấp hơn, có nhiều dấu hiệu thiếu dinh dưỡng và sâu răng hơn tổ tiên săn bắt. Nhà nhân học James C. Scott, trong Against the Grain (2017), phát triển một phiên bản tinh vi hơn, gắn nông nghiệp ngũ cốc với sự ra đời của nhà nước thu thuế.
Nhưng các phản biện cũng mạnh. Bức tranh về người săn bắt hái lượm sung túc dựa phần lớn vào một số nhóm hiện đại sống ở vùng đất cận biên, không chắc đại diện cho thời tiền sử. Quá trình chuyển sang nông nghiệp kéo dài hàng nghìn năm và không đồng nhất; ở nhiều nơi, người ta kết hợp trồng trọt với săn bắt rất lâu. Và câu hỏi "hạnh phúc hơn hay không" gần như không thể đo bằng hài cốt. Ở châu thổ sông Hồng hay sông Cửu Long, nơi lúa nước nuôi được mật độ dân cư cao trong hàng nghìn năm, câu chuyện "cú lừa" cần đặt cạnh những gì nông nghiệp đã mở ra: làng xã, chữ viết, kỹ thuật thuỷ lợi, tích luỹ tri thức qua thế hệ.
Tiền, đế chế và trật tự tưởng tượng
Phần ba lập luận rằng ba lực đã kéo các cộng đồng rời rạc về một trật tự chung. Tiền là hệ thống niềm tin chung phổ quát nhất: người ở hai đầu thế giới không cùng ngôn ngữ, không cùng phong tục, vẫn tin vào giá trị của cùng một đồng tiền. Harari dẫn ví dụ vỏ ốc cauri, đồng bạc, rồi đến tiền điện tử, cho thấy giá trị không nằm trong vật mà nằm trong lòng tin rằng người khác sẽ nhận nó.
Đế chế được Harari đánh giá khá trung tính, thậm chí tích cực theo nghĩa văn hoá: đế chế tàn bạo trong lúc xâm chiếm, nhưng tạo ra không gian chung về luật lệ, ngôn ngữ, đo lường, nơi các nền văn hoá hoà trộn. Lập luận này khiến nhiều người đọc khó chịu, và các sử gia về thời thuộc địa chỉ ra rằng nó xem nhẹ trải nghiệm của các dân tộc bị trị. Lực thứ ba là các hệ tư tưởng phổ quát, những hệ niềm tin tự coi là đúng cho mọi người ở mọi nơi, khác với những niềm tin gắn với một vùng đất hay một bộ tộc.
Phần này hữu ích nhất khi bạn đọc nó như một khung phân tích: mỗi khi thấy một hệ thống lớn vận hành, như thị trường chứng khoán, hệ thống bằng cấp hay tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế, hãy hỏi niềm tin chung nào đang giữ nó, và điều gì xảy ra nếu niềm tin đó lung lay. Khủng hoảng ngân hàng là ví dụ rõ: tài sản vật chất không mất đi, nhưng niềm tin sụp đổ khiến cả hệ thống ngưng trệ. Đây là phần "đem đi dùng được" nhất của cuốn sách.
Những phê bình chính từ giới học thuật
Khái quát hoá quá mức. Nhà nhân học Christopher Hallpike, trong một bài điểm sách dài, cho rằng Sapiens chứa nhiều phát biểu sai hoặc thiếu căn cứ, và rằng cuốn sách thành công nhờ cách kể chứ không nhờ độ chính xác. Các nhà khoa học khác phàn nàn rằng Harari trình bày giả thuyết như sự thật, ít phân biệt "đã biết" với "có thể".
Chữ "hư cấu" làm mờ khác biệt. Gọi quyền con người, tiền và công ty đều là hư cấu là đúng theo nghĩa chúng là sản phẩm của quy ước. Nhưng nhiều nhà triết học chỉ ra quy ước có thể có cơ sở vững chắc trong nhu cầu và lợi ích thật của con người, và đặt chúng cạnh truyện cổ tích là đánh đồng quá dễ dàng.
Thiếu lớp khảo cổ mới. Các phát hiện về người Neanderthal sử dụng biểu tượng, về sự lai giống giữa các loài người, và về các xã hội tiền sử phức tạp không làm nông đã làm câu chuyện tuyến tính trở nên khó đứng vững. David Graeber và David Wengrow, trong The Dawn of Everything (2021), tấn công trực diện kiểu kể chuyện từ săn bắt đến nông nghiệp đến nhà nước.
Chương về hạnh phúc. Harari bàn về hạnh phúc qua sinh hoá, kỳ vọng và ý nghĩa, nhưng dựa nhiều vào các nghiên cứu tâm lý mà về sau một số không còn vững. Phần này nên đọc như gợi mở triết học hơn là kết luận khoa học.
Điều không ai phủ nhận. Dù chỉ trích, nhiều học giả vẫn công nhận Sapiens làm được việc hiếm có: khiến hàng triệu người đọc suy nghĩ về lịch sử ở thang thời gian hàng chục nghìn năm, và đặt câu hỏi về những điều họ coi là tự nhiên.
Đặt Sapiens cạnh các sách cùng dòng lịch sử lớn
Sapiens thuộc dòng sách giải thích lịch sử nhân loại ở quy mô lớn. So sánh với vài cuốn tiêu biểu giúp bạn thấy nó đứng ở đâu:
| Sách | Câu hỏi trung tâm | Yếu tố giải thích chính | Điểm mạnh và yếu |
|---|---|---|---|
| Súng, vi trùng và thép (Jared Diamond, 1997) | Vì sao một số xã hội chinh phục được xã hội khác? | Địa lý, loài cây và con vật có thể thuần hoá, trục lục địa | Lập luận nhân quả chặt; bị phê bình là quyết định luận địa lý |
| Sapiens (Harari, 2011/2014) | Vì sao Homo sapiens thống trị? | Khả năng tin chung vào hư cấu | Khung khái niệm gợi mở; bằng chứng mỏng ở phần tiền sử |
| The Secret of Our Success (Joseph Henrich, 2015) | Điều gì làm con người khác các loài khác? | Tiến hoá văn hoá tích luỹ, học hỏi từ người khác | Dựa nhiều vào nghiên cứu thực nghiệm; ít được biết ở Việt Nam |
| The Dawn of Everything (Graeber và Wengrow, 2021) | Các xã hội tiền sử có tổ chức đa dạng thế nào? | Lựa chọn có ý thức của con người, không có lộ trình định sẵn | Nhiều dữ liệu khảo cổ mới; bị phê bình chọn lọc ví dụ |
Đọc Sapiens rồi đọc Henrich là cặp đôi bổ ích: cả hai cùng hỏi vì sao con người hợp tác được ở quy mô lớn, nhưng một bên trả lời bằng những câu chuyện chung, bên kia bằng cơ chế học hỏi xã hội có thể kiểm chứng. Sự khác biệt giữa hai cách trả lời là bài học về phương pháp.
Cách đọc Sapiens như một người nghiên cứu
Sapiens dễ đọc đến mức người ta đọc trôi mà không dừng lại kiểm tra. Vài thói quen giúp bạn đọc sâu hơn:
- Với mỗi chương, ghi lại một câu luận điểm chính, rồi đánh dấu nó thuộc loại nào: sự kiện được đồng thuận, diễn giải có cơ sở, hay suy đoán của tác giả.
- Khi gặp một con số hay mốc thời gian quan trọng, như tỷ lệ ADN Neanderthal trong người hiện đại, tra một nguồn khoa học cập nhật; nhiều ước tính đã được điều chỉnh từ khi sách ra đời.
- Đọc kèm ít nhất một bài phê bình nghiêm túc ngay sau khi đọc xong, khi ấn tượng còn mới.
- Thử áp khung "thực tại liên chủ thể" vào một tổ chức bạn đang làm việc: niềm tin chung nào giữ nó vận hành, và ai được lợi từ niềm tin đó?
- Đọc chương cuối về tương lai như phần mở đường cho Homo Deus (2015), cuốn tiếp theo của Harari, và tự hỏi những dự đoán nào đã hoặc chưa xảy ra.
Mục tiêu không phải bác bỏ Harari, mà là đọc ông như một người đối thoại có lập trường: tiếp nhận câu hỏi hay, kiểm tra câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Sapiens có phải sách khoa học không?
Sapiens là sách phổ biến kiến thức kết hợp tiểu luận, không phải công trình nghiên cứu nguyên bản. Harari tổng hợp nghiên cứu của nhiều ngành và thêm diễn giải riêng. Sách có chú thích nguồn nhưng không qua phản biện học thuật như bài báo khoa học, nên không nên dùng làm nguồn trích dẫn chính trong luận văn.
Harari có phải nhà khoa học tiến hoá không?
Không. Harari là sử gia, luận án tiến sĩ ở Oxford về lịch sử quân sự thời trung đại. Sapiens phát triển từ bài giảng nhập môn lịch sử thế giới của ông. Điều này giải thích vì sao phần lịch sử thành văn vững hơn phần tiến hoá và tiền sử, lĩnh vực ông tổng hợp từ thứ cấp.
Người Neanderthal có thật sự biến mất vì Homo sapiens?
Đây là câu hỏi còn mở. Sách trình bày hai giả thuyết: thay thế và lai giống. Dữ liệu di truyền cho thấy cả hai đều xảy ra; người ngoài châu Phi hiện mang một tỷ lệ nhỏ ADN Neanderthal. Nguyên nhân Neanderthal tuyệt chủng có thể gồm cạnh tranh, biến đổi khí hậu và dân số nhỏ.
Có nên cho học sinh phổ thông đọc Sapiens?
Có thể, nếu kèm hướng dẫn đọc phê phán. Sách khơi gợi tò mò về lịch sử và nhân học rất tốt, nhưng học sinh dễ tiếp nhận các phát biểu gây sốc như sự thật. Giáo viên nên chọn vài luận điểm để học sinh tự kiểm tra bằng nguồn khác và thảo luận về khác biệt giữa bằng chứng và diễn giải.
Sapiens khác Súng, vi trùng và thép ở điểm nào cốt lõi?
Diamond giải thích vì sao các xã hội loài người khác nhau, nhấn mạnh địa lý và tài nguyên sinh học. Harari giải thích vì sao loài người khác các loài khác, nhấn mạnh năng lực tưởng tượng chung. Diamond lập luận nhân quả chặt hơn và tập trung hơn; Harari bao quát hơn và thiên về khái niệm.
Đọc Sapiens rồi có nên đọc tiếp Homo Deus và 21 bài học cho thế kỷ 21?
Homo Deus bàn tương lai khi công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo thay đổi bản chất con người, mang tính dự đoán nhiều hơn. 21 bài học bàn các vấn đề hiện tại. Nếu bạn đọc Sapiens vì phần lịch sử, nên chuyển sang Henrich hoặc Diamond; nếu quan tâm tới công nghệ và tương lai, Homo Deus là lựa chọn hợp lý.