Ba học thuyết lớn của đạo đức học chuẩn tắc hỏi ba câu khác nhau. Hệ quả luận hỏi: hành động nào tạo ra kết quả tốt nhất cho tất cả những người bị ảnh hưởng? Nghĩa vụ luận hỏi: hành động nào tôn trọng các bổn phận và quyền, bất kể kết quả? Đạo đức học đức hạnh hỏi: một người chính trực, khôn ngoan sẽ làm gì ở đây, và lựa chọn này biến bạn thành người như thế nào?
Trong đa số tình huống, ba câu hỏi cho cùng một đáp án: đừng lừa dối khách hàng, đừng làm giả số liệu. Chúng chỉ tách nhau ở những ca khó, và chính ở đó việc biết mình đang dùng khung nào giúp lập luận rõ ràng hơn. Thay vì trình bày từng học thuyết như một chương lịch sử triết học, bài này đặt cả ba vào một tình huống cụ thể, để thấy mỗi khung nhìn thấy gì và bỏ sót gì.
Tình huống: lô thép thiếu chuẩn và hạn bàn giao
Anh Minh là kỹ sư giám sát ở một công trình nhà ở sáu tầng tại vùng ven Thành phố Hồ Chí Minh. Kết quả thí nghiệm mẫu cho thấy một lô thép đã nhập có cường độ chịu kéo thấp hơn yêu cầu thiết kế khoảng tám phần trăm (ví dụ giả định). Phần thép này đã được buộc vào cốt sàn tầng ba, chưa đổ bê tông. Đổi lô thép đồng nghĩa với chậm tiến độ gần hai tuần, chủ đầu tư bị phạt theo hợp đồng với người mua, đội thợ mất thu nhập trong thời gian chờ.
Chỉ huy trưởng nói với anh rằng hệ số an toàn của thiết kế đủ lớn để bù tám phần trăm, rằng "công trình nào cũng có sai số", và đề nghị anh ký biên bản nghiệm thu như bình thường. Anh Minh biết lời nói về hệ số an toàn không hoàn toàn sai về mặt kỹ thuật; anh cũng biết hệ số an toàn được đặt ra để bù những bất định khác (tải trọng thực, chất lượng thi công, ăn mòn), không phải để bù cho vật liệu biết trước là kém.
Đây là loại tình huống mà nhiều người làm nghề gặp: không có kẻ ác rõ ràng, áp lực đến từ chi phí thật, và lựa chọn sai không gây hậu quả ngay. Ta lần lượt đặt ba học thuyết vào đây. Lưu ý: tình huống được dựng để minh hoạ, chi tiết kỹ thuật được giản lược; quyết định thật cần tuân theo quy chuẩn xây dựng hiện hành và ý kiến của đơn vị thiết kế.
Hệ quả luận: đếm mọi hệ quả, kể cả những hệ quả xa
Hệ quả luận, mà dạng nổi tiếng nhất là chủ nghĩa vị lợi của Jeremy Bentham (An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789) và John Stuart Mill (Utilitarianism, 1861), đánh giá hành động bằng tổng lợi ích và thiệt hại nó gây ra cho mọi người bị ảnh hưởng, mỗi người được tính như nhau. Người theo hệ quả luận sẽ bắt đầu bằng việc liệt kê: chi phí chậm tiến độ, thu nhập mất của đội thợ, rủi ro kết cấu nhân với số người sẽ sống trong toà nhà qua nhiều thập kỷ.
Nếu chỉ đếm hệ quả trước mắt, phương án ký cho qua có thể thắng: rủi ro sập nhà rất nhỏ, chi phí chậm trễ thì chắc chắn. Nhưng một người theo hệ quả luận cẩn thận sẽ thêm ba thứ. Một là xác suất nhỏ nhân với thiệt hại cực lớn (nhiều mạng người) vẫn có thể là một con số đáng kể. Hai là hệ quả lan toả: một chữ ký cho qua làm giảm giá trị của mọi chữ ký nghiệm thu, và nếu nhiều người làm vậy, cả hệ thống kiểm soát chất lượng mất tác dụng. Ba là hệ quả với chính nghề nghiệp của anh Minh nếu sự việc bị phát hiện.
Đây là điểm mạnh và cũng là điểm yếu của hệ quả luận. Mạnh vì nó buộc ta nhìn thấy những người vắng mặt trong cuộc họp, như những gia đình sẽ sống trong căn nhà. Yếu vì kết luận phụ thuộc vào những ước lượng mà không ai có: xác suất sự cố là bao nhiêu, giá trị của niềm tin vào hệ thống là bao nhiêu. Hai người cùng theo hệ quả luận, dùng hai bộ ước lượng khác nhau, có thể đi tới hai kết luận ngược nhau. Hệ quả luận theo quy tắc ra đời một phần để giảm vấn đề này: thay vì tính từng ca, hãy hỏi quy tắc chung "kỹ sư không ký nghiệm thu vật liệu không đạt" có tạo ra hệ quả tốt hơn quy tắc "ký nếu ước lượng rủi ro nhỏ" hay không.
Nghĩa vụ luận: có những việc không làm, dù kết quả ra sao
Nghĩa vụ luận, gắn với Immanuel Kant (Nền tảng siêu hình học về đạo đức, 1785), cho rằng giá trị đạo đức của hành động nằm ở việc nó có tuân theo bổn phận hay không. Kant đề xuất mệnh lệnh tuyệt đối với hai công thức thường được dẫn: hành động theo nguyên tắc mà bạn có thể muốn nó trở thành luật phổ quát; và đối xử với nhân tính, nơi bản thân mình cũng như nơi người khác, luôn đồng thời như mục đích, không bao giờ chỉ như phương tiện.
Áp vào tình huống: nguyên tắc "ký xác nhận một điều mình biết là không đúng khi việc đó có lợi" không thể phổ quát hoá, vì nếu ai cũng làm thế thì chữ ký xác nhận mất hết ý nghĩa và chính hành vi ký cũng trở nên vô nghĩa. Biên bản nghiệm thu là một lời khẳng định với chủ đầu tư, cơ quan quản lý và người mua nhà; ký nó khi biết sai là nói dối. Người mua nhà, không được hỏi và không được biết, bị đặt vào rủi ro để người khác tiết kiệm chi phí, tức là bị dùng chỉ như phương tiện.
Nghĩa vụ luận cho anh Minh một câu trả lời rõ và khó bị mặc cả, đó là sức mạnh lớn của nó trước áp lực. Điểm yếu lộ ra khi các bổn phận xung đột: anh cũng có bổn phận với đội thợ, với người thuê mình. W. D. Ross (The Right and the Good, 1930) đề xuất các bổn phận hiển nhiên (prima facie): trung thực, giữ lời, không gây hại, làm điều tốt, biết ơn, công bằng; mỗi bổn phận ràng buộc trừ khi bị một bổn phận mạnh hơn lấn át. Nhưng Ross không đưa ra công thức xếp hạng, nên cuối cùng vẫn cần phán đoán. Ở ca này, đa số người theo nghĩa vụ luận sẽ cho rằng bổn phận trung thực và không gây hại cho người vắng mặt nặng hơn bổn phận giữ tiến độ.
Đạo đức học đức hạnh: câu hỏi chuyển từ "làm gì" sang "là ai"
Đạo đức học đức hạnh có gốc từ Aristotle (Đạo đức học Nicomachus) và được phục hồi trong triết học hiện đại sau bài Modern Moral Philosophy của Elizabeth Anscombe (1958) và cuốn After Virtue của Alasdair MacIntyre (1981). Trọng tâm không phải quy tắc hay phép tính, mà là phẩm chất của người hành động: trung thực, can đảm, công bằng, và nhất là phronesis, sự khôn ngoan thực hành để nhận ra điều gì quan trọng trong một tình huống cụ thể.
Với anh Minh, câu hỏi trở thành: một kỹ sư giỏi và chính trực sẽ làm gì? Đức hạnh theo Aristotle là trung điểm giữa hai thái cực. Can đảm ở đây nằm giữa hèn nhát (ký cho xong để tránh va chạm) và liều lĩnh (làm ầm lên, tố cáo ngay mà không tìm hiểu). Một người khôn ngoan có thể làm những việc mà hai học thuyết kia không gợi ý rõ: đề nghị đơn vị thiết kế kiểm tra lại khả năng chịu lực, đề xuất phương án gia cường thay vì tháo dỡ toàn bộ, ghi rõ vấn đề vào biên bản, nói chuyện riêng với chỉ huy trưởng trước khi báo lên trên.
Đạo đức học đức hạnh còn nhắc một điều dễ bị bỏ qua: mỗi lựa chọn tạo nên thói quen. Lần đầu ký cho qua là một quyết định khó; lần thứ năm thì không còn cảm giác gì. Phê phán chính với học thuyết này là nó mơ hồ về hành động ("hãy làm như người đức hạnh" không nói làm gì cụ thể), và trường phái tình huống luận trong tâm lý học (John Doris, Gilbert Harman cuối thập niên 1990, đầu 2000) đặt nghi vấn về việc tính cách ổn định có thật sự tồn tại, khi hành vi con người thay đổi mạnh theo hoàn cảnh nhỏ. Người bảo vệ đáp rằng chính vì hoàn cảnh mạnh mà cần rèn đức hạnh, và đức hạnh bao gồm cả việc chủ động tránh những hoàn cảnh dễ làm mình sa ngã.
So sánh ba học thuyết trên cùng một bảng
Bảng sau tóm tắt khác biệt cốt lõi, kèm cách mỗi học thuyết xử lý ca của anh Minh:
| Tiêu chí | Hệ quả luận | Nghĩa vụ luận | Đạo đức học đức hạnh |
|---|---|---|---|
| Câu hỏi trung tâm | Kết quả nào tốt nhất cho mọi người? | Bổn phận và quyền nào phải tôn trọng? | Người chính trực, khôn ngoan sẽ làm gì? |
| Đơn vị đánh giá | Hệ quả của hành vi hoặc quy tắc | Bản thân hành vi và nguyên tắc của nó | Tính cách và đời sống của người hành động |
| Mạnh nhất khi | Phân bổ nguồn lực, chính sách công, so sánh phương án | Bảo vệ quyền cá nhân trước áp lực số đông | Tình huống mới, không có quy tắc sẵn; rèn luyện nghề |
| Điểm yếu kinh điển | Có thể biện minh hy sinh thiểu số; phụ thuộc ước lượng | Bổn phận xung đột; cứng nhắc khi hậu quả thảm khốc | Mơ hồ về hành động cụ thể |
| Kết luận ở ca lô thép | Thường là không ký, nếu tính cả rủi ro lớn và hệ quả lên hệ thống | Không ký: biên bản sai là nói dối, người mua bị dùng như phương tiện | Không ký, nhưng tìm cách xử lý khôn ngoan, kiểm tra, gia cường, đối thoại |
Ba học thuyết cùng đi tới "không ký", nhưng vì những lý do khác nhau, và chính lý do quyết định anh Minh sẽ làm gì tiếp theo. Người chỉ dựa vào hệ quả có thể đổi ý nếu có ai chứng minh rủi ro thật sự bằng không. Người dựa vào nghĩa vụ sẽ không đổi ý về biên bản, nhưng có thể chưa nghĩ tới phương án gia cường. Người dựa vào đức hạnh dễ tìm ra lối đi giữa nhưng cũng dễ bị cáo buộc là thoả hiệp.
Cách phối hợp ba khung khi ra quyết định
Phần lớn nhà đạo đức học ứng dụng ngày nay không chọn một học thuyết duy nhất mà dùng chúng như ba lăng kính kiểm tra chéo. Một quy trình gọn:
- Lăng kính hệ quả: liệt kê mọi bên bị ảnh hưởng, đặc biệt những người không có mặt trong phòng; ước lượng thiệt hại tệ nhất chứ không chỉ thiệt hại kỳ vọng.
- Lăng kính nghĩa vụ: có lời hứa, hợp đồng, quy chuẩn, quyền nào bị vi phạm không? Bạn có chấp nhận nếu mọi người trong nghề cùng làm như vậy không?
- Lăng kính đức hạnh: nếu người thầy hoặc đồng nghiệp bạn kính trọng nhất biết toàn bộ sự việc, họ nghĩ gì? Lựa chọn này lặp lại mười lần sẽ biến bạn thành người như thế nào?
- Đọc tín hiệu bất đồng: khi ba lăng kính cùng một kết luận, bạn có thể tự tin. Khi chúng lệch nhau, đó là ca khó thật sự, cần thêm thông tin, thêm người tham vấn và ghi chép lập luận.
- Tìm phương án mở rộng: trước khi chọn giữa hai phương án có sẵn, hỏi xem có phương án thứ ba nào thoả mãn được nhiều lăng kính hơn không.
Cách dùng này gần với cái mà John Rawls gọi là cân bằng phản tư: đi qua lại giữa nguyên tắc chung và phán đoán về ca cụ thể, chỉnh cái này theo cái kia cho tới khi chúng ăn khớp. Nó không cho một thuật toán, nhưng giúp bạn biết mình đang lập luận từ đâu và vì sao người khác có thể không đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài ba học thuyết này còn trường phái đạo đức chuẩn tắc nào đáng biết?
Có. Thuyết khế ước (Hobbes, Rawls, Scanlon) coi đúng sai là điều mà những người hợp lý có thể đồng ý hoặc không thể bác bỏ. Đạo đức học chăm sóc (Carol Gilligan, Nel Noddings) nhấn mạnh quan hệ và sự phụ thuộc lẫn nhau. Nhiều tác giả còn kể đạo đức học Nho gia như một dạng đạo đức học đức hạnh với trọng tâm là quan hệ và lễ.
Kant có thật sự cấm nói dối cả khi kẻ sát nhân hỏi nạn nhân đang trốn ở đâu không?
Trong bài luận năm 1797 trả lời Benjamin Constant, Kant viết rằng không có quyền nói dối kể cả trong trường hợp đó, và đây là chỗ học thuyết của ông bị phê phán nhiều nhất. Nhiều nhà nghiên cứu Kant hiện đại, như Christine Korsgaard, đề xuất cách đọc mềm hơn dựa trên công thức về nhân tính, nhưng việc đó có trung thành với Kant hay không vẫn còn tranh luận.
Chủ nghĩa vị lợi có đòi hỏi quá nhiều ở cá nhân không?
Đây là phản bác về tính quá đòi hỏi, được Peter Singer làm nổi bật trong bài Famine, Affluence, and Morality năm 1972: nếu mỗi đồng tiêu cho bản thân có thể cứu người khác, ta có bổn phận cho đi tới mức hy sinh lớn. Người theo vị lợi có người chấp nhận kết luận này, có người phân biệt giữa điều đúng và điều đáng trách, có người chuyển sang các dạng hệ quả luận ôn hoà hơn.
Ba học thuyết này có áp dụng được cho quyết định của tổ chức, không chỉ cá nhân?
Được, nhưng cần điều chỉnh. Hệ quả luận thường được dùng nhiều nhất trong chính sách và quản trị vì gần với phân tích chi phí lợi ích. Nghĩa vụ luận hiện diện dưới dạng quyền, tuân thủ pháp luật và cam kết hợp đồng. Đức hạnh ở cấp tổ chức thường được bàn dưới tên văn hoá doanh nghiệp: những gì tổ chức khen thưởng và dung thứ hằng ngày.
Có nghiên cứu nào cho thấy học đạo đức học làm người ta cư xử tốt hơn không?
Bằng chứng còn hạn chế và không thuận chiều. Các nghiên cứu của Eric Schwitzgebel và cộng sự về hành vi của các nhà đạo đức học chuyên nghiệp không thấy họ cư xử tốt hơn rõ rệt so với đồng nghiệp ngành khác ở nhiều chỉ số. Tuy vậy, một số thí nghiệm cho thấy thảo luận có cấu trúc về một lập luận đạo đức cụ thể có thể thay đổi hành vi ngắn hạn.
Khi ba lăng kính cho kết luận ngược nhau thì ưu tiên cái nào?
Không có quy tắc được đồng thuận. Một gợi ý thực dụng là coi các ràng buộc nghĩa vụ mạnh như quyền cơ bản, trung thực trong xác nhận chuyên môn, là đường biên, rồi dùng hệ quả luận để chọn giữa các phương án nằm trong đường biên, và dùng đức hạnh để quyết định cách thực hiện. Đây là cách làm phổ biến trong đạo đức nghề nghiệp, không phải chân lý triết học.