Cách đọc một cuốn sách kinh điển hiệu quả được Mortimer Adler hệ thống hoá trong How to Read a Book (1940, bản sửa năm 1972 cùng Charles Van Doren), bản tiếng Việt thường lấy tên Đọc sách như một nghệ thuật. Cốt lõi là bốn cấp độ đọc: đọc sơ cấp, đọc kiểm tra, đọc phân tích và đọc đối chiếu. Mỗi cấp bao hàm cấp trước, và một cuốn sách khó cần được đọc ít nhất hai lượt với hai mục đích khác nhau.
Adler gom toàn bộ phương pháp vào bốn câu hỏi người đọc chủ động phải trả lời: Cuốn sách nói về điều gì, xét toàn thể? Tác giả nói gì cụ thể, và nói như thế nào? Điều đó có đúng không, toàn bộ hay một phần? Thì sao, nó có ý nghĩa gì với mình? Bài này trình bày từng cấp độ thành các bước cụ thể, áp dụng cho sách kinh điển về tư tưởng và khoa học, và chỉ ra những giới hạn của phương pháp mà người đọc hôm nay nên biết.
Adler và bối cảnh ra đời của phương pháp
Mortimer Adler (1902–2001) là nhà triết học Mỹ, người cùng Robert Hutchins thúc đẩy chương trình "Sách vĩ đại" ở Đại học Chicago: sinh viên đọc trực tiếp các tác phẩm gốc của Plato, Aristotle, Newton, Darwin thay vì chỉ học qua giáo trình tóm tắt. Bộ sách Great Books of the Western World do Adler và Hutchins biên tập, xuất bản năm 1952, là sản phẩm của phong trào này. How to Read a Book ra đời để trả lời một câu hỏi thực tế: làm sao người không chuyên đọc được những cuốn sách vốn được viết cho người có trình độ ngang tác giả?
Luận điểm nền tảng của Adler là phân biệt đọc để lấy thông tin và đọc để hiểu. Đọc báo hay sách phổ thông, bạn thường hiểu hết ngay vì người viết không biết nhiều hơn bạn bao nhiêu. Đọc một cuốn sách vượt trình độ mình, bạn phải nâng mình lên. Adler gọi đó là "học không có thầy": cuốn sách là người thầy vắng mặt, không trả lời được câu hỏi của bạn, nên bạn phải tự đặt câu hỏi và tự tìm câu trả lời trong văn bản.
Từ đây Adler định nghĩa đọc chủ động: người đọc giống người bắt bóng trong bóng chày, cũng phải hoạt động tích cực như người ném. Ông nổi tiếng với lời khuyên đánh dấu sách, viết bên lề, ghi số trang liên quan, đặt câu hỏi trong trang trắng cuối sách, vì việc viết buộc bạn tỉnh táo và giữ lại dấu vết suy nghĩ. Với người đọc sách điện tử ngày nay, nguyên tắc vẫn vậy: công cụ ghi chú chỉ có giá trị khi bạn viết câu hỏi và tóm tắt bằng lời mình, không chỉ tô vàng.
Bốn cấp độ đọc
Bốn cấp độ không phải bốn loại sách mà là bốn mức độ chủ động, mỗi mức chứa các mức thấp hơn:
| Cấp độ | Câu hỏi chính | Kết quả cần đạt | Thời gian điển hình cho một sách kinh điển (ví dụ giả định) |
|---|---|---|---|
| Sơ cấp | Câu này nói gì? | Hiểu nghĩa từ và câu; nền tảng học ở trường phổ thông | Có sẵn với người trưởng thành |
| Kiểm tra | Sách này nói về gì, thuộc loại nào, có đáng đọc kỹ không? | Nắm cấu trúc và luận điểm chính trong thời gian giới hạn | Khoảng một đến hai giờ |
| Phân tích | Tác giả nói gì, lập luận thế nào, có đúng không? | Hiểu sâu một cuốn sách đến mức có thể phê bình công bằng | Vài tuần, đọc nhiều lượt |
| Đối chiếu | Các tác giả khác nhau nói gì về cùng một vấn đề? | Tự xây dựng một cách hiểu về vấn đề, không phụ thuộc vào một tác giả | Hàng tháng, nhiều cuốn sách |
Sai lầm phổ biến nhất mà Adler chỉ ra là nhảy thẳng vào đọc phân tích một cuốn sách khó từ trang đầu tới trang cuối, sa lầy ở những đoạn không hiểu, rồi bỏ dở. Ông khuyên làm ngược lại: đọc kiểm tra trước để có bản đồ, sau đó mới đọc phân tích. Với sách kinh điển, quy tắc này gần như bắt buộc.
Đọc kiểm tra: lướt có hệ thống trong một giờ
Đọc kiểm tra gồm hai phần: lướt có hệ thống và đọc qua một lượt không dừng lại. Các bước cụ thể theo Adler, áp dụng cho một cuốn như Của cải của các quốc gia hay Nguồn gốc các loài:
- Đọc trang tiêu đề và lời tựa. Chú ý phụ đề, vì phụ đề thường nói rõ phạm vi. Lời tựa thường cho biết tác giả muốn chống lại ai, trả lời câu hỏi gì.
- Đọc kỹ mục lục. Adler ví mục lục như bản đồ đường đi trước chuyến du lịch. Với sách kinh điển cũ, mục lục thường rất chi tiết, gần như một bản tóm tắt.
- Xem bảng tra cứu nếu có. Những thuật ngữ có nhiều số trang nhất thường là khái niệm trung tâm.
- Đọc lời giới thiệu của nhà xuất bản và người dịch, nhưng giữ khoảng cách vì chúng có mục đích quảng bá.
- Chọn vài chương có vẻ then chốt và đọc đoạn mở đầu, đoạn kết của chúng, nơi tác giả thường tổng kết lập luận.
- Lật ngẫu nhiên, đọc một hai trang ở nhiều chỗ, nhất là vài trang cuối sách, nơi tác giả thường tổng kết.
- Đọc qua toàn bộ một lượt mà không dừng lại ở chỗ khó: không tra từ, không đọc chú thích, cứ đi tiếp. Hiểu một nửa cuốn sách khi đọc trọn vẫn tốt hơn hiểu kỹ ba chương đầu rồi bỏ.
Kết thúc đọc kiểm tra, bạn nên viết ra được ba điều: cuốn sách thuộc loại gì (lý thuyết hay thực hành, triết học hay khoa học hay lịch sử), luận điểm chính trong một hai câu, và các phần lớn của nó. Nếu không viết được, đó là tín hiệu cuốn sách cần đọc phân tích, hoặc cuốn sách không đáng thời gian của bạn lúc này.
Đọc phân tích: ba giai đoạn, mười lăm quy tắc
Giai đoạn một: tìm cấu trúc. Phân loại cuốn sách theo loại và chủ đề; nói lên cuốn sách nói về gì trong một câu ngắn nhất có thể; liệt kê các phần chính và mối quan hệ giữa chúng; xác định những vấn đề tác giả cố gắng giải quyết. Với Cộng hoà của Plato, ví dụ, câu tóm tắt tốt sẽ nói về công lý và hạnh phúc, không phải về nhà nước.
Giai đoạn hai: diễn giải nội dung. Tìm và thống nhất với tác giả về các thuật ngữ then chốt, tức những từ tác giả dùng với nghĩa đặc biệt; tìm những câu quan trọng nhất và nắm mệnh đề chúng chứa đựng; xác định lập luận, chuỗi mệnh đề dẫn từ tiền đề tới kết luận; và xác định vấn đề nào tác giả đã giải được, vấn đề nào chưa. Adler nhấn mạnh phân biệt từ với thuật ngữ: một từ có thể mang nhiều thuật ngữ, như chữ "giá trị" trong Adam Smith.
Giai đoạn ba: phê bình. Chỉ sau khi hiểu, bạn mới được phép đồng ý hoặc phản đối. Ba quy tắc nghi thức trí tuệ đi kèm: không phê bình khi chưa thể thành thật nói rằng mình đã hiểu; không phản đối để tranh cãi hơn thua; phân biệt hiểu biết với ý kiến cá nhân bằng cách đưa ra lý lẽ cho mỗi phán xét.
Bốn cách phản đối hợp lệ. Adler cho rằng bạn chỉ có thể phản đối tác giả một cách có lý theo bốn hướng: tác giả thiếu thông tin; tác giả có thông tin sai; tác giả lập luận không chặt; hoặc phân tích của tác giả chưa đầy đủ. Ba hướng đầu cho phép bác bỏ, hướng thứ tư chỉ cho phép nói tác giả chưa đi hết đường.
Đọc đối chiếu: khi bạn đặt câu hỏi cho nhiều tác giả
Cấp độ cao nhất, đọc đối chiếu (syntopical reading), đảo ngược quan hệ giữa người đọc và sách. Thay vì phục vụ một tác giả để hiểu ông ta, bạn đặt ra một vấn đề và để nhiều tác giả phục vụ việc trả lời nó. Adler đề xuất năm bước: tìm các đoạn liên quan trong nhiều cuốn sách; thiết lập một bộ thuật ngữ trung lập, vì mỗi tác giả dùng từ khác nhau cho cùng một ý; xác định một bộ câu hỏi mà mọi tác giả đều có thể được coi là đã trả lời; xác định các vấn đề tranh luận, nơi các tác giả trả lời khác nhau; và phân tích cuộc thảo luận như một tổng thể.
Lấy một ví dụ: bạn muốn hiểu "con người hợp tác với người lạ bằng cách nào". Adam Smith trả lời bằng tư lợi trong trao đổi và sự đồng cảm; Harari trả lời bằng những câu chuyện chung; Darwin, ở Nguồn gốc loài người, bàn về bản năng xã hội. Ba tác giả không dùng cùng một từ, không trả lời cùng một câu hỏi theo cùng một cách. Việc của bạn là tạo ra bộ thuật ngữ trung lập, chẳng hạn "cơ chế duy trì hợp tác", rồi đặt từng tác giả lên cùng một bản đồ. Kết quả không phải bản tóm tắt ba cuốn sách, mà là hiểu biết của chính bạn về vấn đề.
Đây chính là công việc của tổng quan tài liệu trong nghiên cứu, và Adler đã mô tả nó từ gần một thế kỷ trước. Điểm Adler nhấn mạnh mà người làm nghiên cứu hay quên là tính trung lập: trong giai đoạn đối chiếu, bạn chưa được chọn phe. Một tổng quan chỉ trích những người không đồng ý với mình và khen những người đồng ý là thất bại của đọc đối chiếu, dù danh mục tài liệu dài tới đâu.
Giới hạn của phương pháp và cách người đọc hôm nay điều chỉnh
Phương pháp Adler được thiết kế cho sách luận, những cuốn sách có luận điểm và lập luận. Ông có các chương riêng cho văn chương tưởng tượng, lịch sử, khoa học, triết học, nhưng khung chính rõ ràng phù hợp nhất với sách luận. Đọc Truyện Kiều bằng câu hỏi "tác giả lập luận thế nào" sẽ bỏ lỡ phần lớn giá trị. Adler cũng nói rõ văn chương cần được trải nghiệm trước rồi mới phân tích, và không nên phê phán một tác phẩm hư cấu vì nó "không đúng" theo nghĩa của sách luận.
Phê phán phổ biến thứ hai nhắm vào danh mục "sách vĩ đại" mà Adler gắn với phương pháp: gần như toàn bộ là tác giả phương Tây, phần lớn là nam giới. Phương pháp đọc không phụ thuộc vào danh mục ấy, và người đọc Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng nó cho Truyện Kiều, cho các tác phẩm triết học phương Đông hay cho các công trình của các học giả Việt Nam. Ngược lại, chấp nhận danh mục như một chuẩn mực phổ quát là điều nên được cân nhắc lại.
Về tốc độ, Adler khuyên đọc với nhiều tốc độ khác nhau tuỳ loại sách và đoạn văn. Lời khuyên này được nghiên cứu hiện đại ủng hộ. Một tổng quan của Keith Rayner và cộng sự (2016) về khoa học đọc kết luận rằng các kỹ thuật đọc nhanh thương mại chủ yếu đổi tốc độ lấy mức hiểu, và cách đáng tin để đọc nhanh hơn mà vẫn hiểu là mở rộng vốn từ và kiến thức nền. Điều đó trùng với logic của Adler: đọc kiểm tra nhanh để biết chỗ nào cần chậm, rồi đọc chậm đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đọc theo thứ tự cả bốn cấp độ cho mọi cuốn sách không?
Không. Phần lớn sách chỉ cần đọc kiểm tra là đủ để biết bạn có cần gì hơn từ nó. Adler cho rằng chỉ một số ít sách đáng đọc phân tích, và rất ít đáng đọc lại nhiều lần trong đời. Phương pháp giúp bạn quyết định nhanh cuốn nào thuộc nhóm nào.
Áp dụng phương pháp Adler cho bài báo khoa học thế nào?
Đọc kiểm tra tương ứng với đọc tiêu đề, tóm tắt, hình bảng và kết luận. Đọc phân tích tương ứng với đọc kỹ phương pháp và kết quả, xác định câu hỏi nghiên cứu, thuật ngữ, lập luận từ dữ liệu tới kết luận. Đọc đối chiếu là tổng quan tài liệu. Bốn cách phản đối của Adler cũng là khung tốt để viết nhận xét phản biện.
Đọc sách như một nghệ thuật có lỗi thời không?
Ví dụ và danh mục sách mang dấu ấn thời đại, nhưng cấu trúc phương pháp vẫn đứng vững và được nghiên cứu về đọc hiểu ủng hộ ở nhiều điểm, như vai trò của kiến thức nền và đọc chủ động. Người đọc hiện đại chỉ cần thay danh mục và áp dụng thêm cho các dạng văn bản mới.
Nên ghi chú khi đọc sách kinh điển như thế nào?
Adler khuyên ghi chú theo cấu trúc: ghi lại câu tóm tắt cả sách, dàn ý các phần, các thuật ngữ then chốt và trang tương ứng, các câu hỏi bạn chưa trả lời được. Ghi chú bằng lời của mình quan trọng hơn chép nguyên văn, vì diễn đạt lại là phép thử xem bạn đã hiểu chưa.
Đọc sách kinh điển qua bản dịch có làm giảm hiệu quả phương pháp không?
Có ảnh hưởng ở giai đoạn thống nhất thuật ngữ, vì người dịch đã chọn từ thay bạn. Cách khắc phục là đọc lời giới thiệu và bảng thuật ngữ của người dịch, đối chiếu hai bản dịch ở các thuật ngữ then chốt, và nếu có thể, tra từ gốc. Với các tác phẩm triết học, việc này gần như bắt buộc.
Đọc theo nhóm có giúp gì cho đọc phân tích không?
Có. Adler và Hutchins tổ chức các nhóm thảo luận sách vĩ đại chính vì thảo luận buộc mỗi người diễn đạt cách hiểu của mình và đối diện với cách hiểu khác. Một câu lạc bộ đọc hiệu quả nên đặt câu hỏi theo bốn câu hỏi của Adler thay vì chỉ chia sẻ cảm nhận.