Pierre Bourdieu giải thích bất bình đẳng xã hội bằng ba khái niệm gắn chặt với nhau: habitus — hệ thống thiên hướng suy nghĩ, cảm nhận, hành động được khắc vào cơ thể qua quá trình lớn lên trong một hoàn cảnh; vốn — các nguồn lực kinh tế, văn hoá, xã hội, biểu trưng; và trường — những không gian cạnh tranh có luật chơi riêng, nơi các loại vốn được định giá. Công thức mà ông đưa ra trong Sự khu biệt (1979) tóm gọn: [(habitus)(vốn)] + trường = thực hành.
Ứng dụng nổi tiếng nhất của khung này là giáo dục. Bourdieu và Jean-Claude Passeron (trong Những người thừa kế, 1964, và Sự tái sản xuất, 1970) lập luận rằng nhà trường, dù có vẻ trung lập và trọng năng lực, thực chất đánh giá học sinh bằng những tiêu chuẩn — cách nói, sự tự tin, hiểu biết văn hoá — mà trẻ em từ gia đình có học vấn cao đã hấp thụ ở nhà. Lợi thế gia đình được chuyển hoá thành "tài năng", và bất bình đẳng được hợp thức hoá.
Bài này giải thích từng khái niệm, cơ chế tái sản xuất qua nhà trường, các phê phán chính và bằng chứng thực nghiệm, kèm những gợi ý dùng được cho giáo viên và nhà quản lý giáo dục.
Habitus: cấu trúc xã hội nằm trong cơ thể
Bourdieu định nghĩa habitus là hệ thống các thiên hướng bền vững và có thể chuyển đổi, những "cấu trúc đã được cấu trúc hoá có xu hướng vận hành như cấu trúc cấu trúc hoá". Nói bớt trừu tượng: những điều kiện sống thời thơ ấu — gia đình có sách hay không, bữa cơm bàn chuyện gì, cha mẹ nói với con bằng mệnh lệnh hay bằng lý lẽ — để lại trong mỗi người một bộ thiên hướng gần như tự động: cách đứng, cách nói, thứ thấy là "tự nhiên", thứ thấy là "không dành cho mình".
Khái niệm này giải quyết một bài toán lý thuyết: làm sao hành vi vừa có quy luật theo giai tầng, vừa không phải là tuân theo quy tắc có ý thức. Habitus vận hành như cảm giác về trò chơi của một cầu thủ giỏi — biết chạy đến đâu mà không cần tính. Người lớn lên trong gia đình trí thức không "quyết định" tham gia thảo luận tự tin trong lớp đại học; họ chỉ thấy điều đó bình thường.
Habitus cũng giải thích hiện tượng mà Bourdieu gọi là "tự loại trừ": học sinh xuất thân bình dân thường không đăng ký vào những trường, ngành danh giá dù đủ điểm, vì thấy "chỗ đó không phải của mình". Sự loại trừ diễn ra trước cả khi hệ thống cần loại ai. Habitus không phải định mệnh — nó thay đổi khi gặp điều kiện mới — nhưng thay đổi chậm, và độ vênh giữa habitus với môi trường mới (Bourdieu gọi là hysteresis) tạo ra cảm giác lạc lõng mà nhiều sinh viên thế hệ đầu vào đại học trải qua.
Các dạng vốn và cách chúng chuyển hoá
Trong bài "Các dạng vốn" (bản tiếng Anh 1986), Bourdieu mở rộng khái niệm vốn ra ngoài kinh tế. Điều quan trọng không chỉ là có bao nhiêu vốn mà là cơ cấu vốn và khả năng chuyển đổi giữa chúng.
| Dạng vốn | Hình thái | Cách truyền thừa | Ví dụ chuyển hoá |
|---|---|---|---|
| Vốn kinh tế | Tiền, tài sản, quyền sở hữu | Thừa kế, đầu tư, chuyển nhượng trực tiếp | Chi tiền cho trường quốc tế, du học → vốn văn hoá dạng thể chế |
| Vốn văn hoá – dạng hiện thân | Kiến thức, thị hiếu, cách nói năng nằm trong người | Thời gian dài trong gia đình, không mua nhanh được | Sự tự tin khi phỏng vấn → cơ hội việc làm, thu nhập |
| Vốn văn hoá – dạng khách thể | Sách, nhạc cụ, tranh, đồ dùng văn hoá | Mua được, nhưng dùng được cần vốn hiện thân | Tủ sách gia đình chỉ có giá trị khi có người đọc cùng trẻ |
| Vốn văn hoá – dạng thể chế | Bằng cấp, chứng chỉ | Qua hệ thống giáo dục | Tấm bằng chuyển thành vị trí nghề nghiệp, chuẩn hoá giá trị trên thị trường |
| Vốn xã hội | Mạng lưới quan hệ bền vững, tư cách thành viên nhóm | Đầu tư thời gian, giao tiếp, trao đổi quà tặng | Lời giới thiệu của người quen → việc làm, hợp đồng |
| Vốn biểu trưng | Uy tín, danh tiếng, sự công nhận | Hình thành khi các vốn khác được nhìn nhận là chính danh | Danh tiếng một trường làm bằng cấp của nó có giá hơn |
Luận điểm sắc bén nhất là về sự che giấu: chuyển vốn kinh tế trực tiếp thành vị trí (mua chức) bị coi là bất chính, nhưng chuyển nó qua giáo dục — tiền thành thời gian học, thành ngoại ngữ, thành bằng cấp — được nhìn nhận như thành quả cá nhân. Vốn văn hoá dạng hiện thân đặc biệt hiệu quả trong việc che giấu nguồn gốc vì nó trông như tài năng bẩm sinh.
Trường: những sân chơi có luật riêng
Khái niệm trường (champ) chỉ một không gian xã hội tương đối tự trị — trường học thuật, trường nghệ thuật, trường báo chí, trường kinh tế — trong đó các tác nhân cạnh tranh để giành những vị trí và loại vốn đặc thù. Mỗi trường có luật chơi (nomos) và niềm tin ngầm rằng trò chơi đáng chơi (illusio). Trong trường học thuật, bài báo, trích dẫn, chức danh là đồng tiền; tiền mặt trực tiếp lại bị coi thường nếu lộ liễu.
Giá trị của một loại vốn phụ thuộc vào trường. Vốn văn hoá kiểu học thuật có giá cao trong trường đại học nhưng có thể vô dụng trong một thị trường buôn bán nhỏ. Điều này giải thích vì sao các nhóm khác nhau chọn chiến lược khác nhau: gia đình giàu vốn kinh tế nhưng ít vốn văn hoá có thể đầu tư mạnh vào bằng cấp cho con để "đổi" sang loại vốn mình thiếu; gia đình trí thức thu nhập vừa phải dồn sức vào vốn văn hoá vì đó là lợi thế so sánh của họ.
Các trường cũng tranh nhau về "tỷ giá" giữa các loại vốn. Cuộc tranh luận về việc nên tuyển sinh đại học bằng thi viết, bằng hồ sơ năng lực, hay bằng chứng chỉ quốc tế, nhìn từ Bourdieu, là cuộc tranh luận về loại vốn nào được quy đổi thành cơ hội — và nhóm gia đình nào được lợi từ mỗi cách quy đổi. Không có phương thức trung lập; mỗi phương thức ưu ái một cơ cấu vốn.
Nhà trường tái sản xuất bất bình đẳng như thế nào
Chương trình ngầm của văn hoá chính danh. Nhà trường đánh giá không chỉ kiến thức được dạy mà cả những thứ không dạy: cách diễn đạt trôi chảy, vốn từ rộng, sự quen thuộc với văn chương, nghệ thuật. Trẻ em từ gia đình có vốn văn hoá cao mang sẵn những thứ đó vào lớp.
Bạo lực biểu trưng. Bourdieu và Passeron gọi quá trình áp đặt một văn hoá cụ thể (của nhóm ưu thế) như thể văn hoá phổ quát, được cả người thua cuộc thừa nhận là chính đáng, là bạo lực biểu trưng. Học sinh bị điểm thấp tin rằng mình "kém", không thấy rằng tiêu chuẩn đánh giá vốn thiên lệch.
Chuyển hoá đặc quyền thành thành tích. Khi kết quả được biểu hiện bằng điểm số và bằng cấp, lợi thế gia đình trở thành thành tích cá nhân được chứng nhận. Đây là chức năng hợp thức hoá: hệ thống không chỉ tái sản xuất bất bình đẳng mà còn làm nó trông công bằng.
Cơ chế chọn lọc theo tầng. Bất bình đẳng không chủ yếu nằm ở việc ai được đi học, mà ở việc ai vào trường nào, ngành nào. Khi giáo dục phổ cập mở rộng, sự phân biệt dịch sang những tầng tinh tế hơn — trường chuyên, lớp chọn, chương trình song ngữ, trường danh tiếng.
Một ví dụ dân tộc học về cơ chế. Annette Lareau trong Tuổi thơ bất bình đẳng (2003) quan sát các gia đình Mỹ và phân biệt "vun trồng có chủ đích" ở gia đình trung lưu (lịch hoạt động dày đặc, khuyến khích con tranh luận với người lớn, can thiệp vào nhà trường) với "để con lớn tự nhiên" ở gia đình lao động. Kiểu thứ nhất khớp với kỳ vọng của thiết chế, tạo ra lợi thế mà trẻ mang theo vào trường học và nơi làm việc.
Thị hiếu phân loại người phân loại
Trong Sự khu biệt (1979), dựa trên khảo sát ở Pháp thập niên 1960, Bourdieu lập luận rằng thị hiếu — nhạc ưa thích, cách bày biện nhà, món ăn, cách chụp ảnh — không phải chuyện cá nhân mà có cấu trúc theo cơ cấu vốn. Nhóm giàu vốn văn hoá ưa "thẩm mỹ thuần tuý", đề cao hình thức, khoảng cách; nhóm bình dân ưa "thẩm mỹ chức năng", đề cao nội dung, sự hưởng thụ trực tiếp. Câu ông viết thường được trích là thị hiếu phân loại, và nó phân loại cả người phân loại.
Quan trọng hơn mô tả, Bourdieu chỉ ra thị hiếu là công cụ khu biệt: các nhóm ưu thế dùng nó để vạch ranh giới, và thị hiếu được coi là "tinh tế" luôn là thị hiếu của nhóm có vị thế cao. Khi một thực hành phổ biến xuống tầng dưới, nhóm trên chuyển sang thực hành khác để giữ khoảng cách.
Khung này dễ thấy trong đời sống đô thị Việt Nam: việc chọn cà phê đặc sản thay vì cà phê phin vỉa hè, chọn nhạc cụ cổ điển phương Tây cho con, cách nói chuyện về rượu vang. Phân tích kiểu Bourdieu không phán xét thị hiếu nào cao hơn; nó hỏi thị hiếu nào được nhìn nhận là "cao" trong một trường cụ thể, ai có điều kiện tích luỹ nó, và nó mở cánh cửa nào — một cuộc phỏng vấn tuyển dụng, một mạng lưới khách hàng — cho người sở hữu.
Phê phán và hiện trạng bằng chứng
Bourdieu là một trong những nhà xã hội học được trích dẫn nhiều nhất thế giới, nhưng các luận điểm của ông bị phê phán nghiêm túc từ nhiều phía.
- Thuyết quyết định. Habitus bị cho là để lại quá ít chỗ cho thay đổi và cho những người vượt lên. Bourdieu đáp rằng habitus là thiên hướng chứ không phải số phận, nhưng các mô hình thực nghiệm dùng khái niệm của ông thường thực sự đọc nó như một biến số cố định.
- Gắn với bối cảnh Pháp. Michèle Lamont trong Tiền, đạo đức và cung cách (1992) so sánh tầng lớp trung lưu trên ở Pháp và Mỹ, thấy rằng ranh giới văn hoá quan trọng ở Pháp hơn, còn ở Mỹ ranh giới đạo đức và kinh tế nổi bật hơn. Các trường văn hoá ở mỗi nước có "tỷ giá" khác nhau.
- Luận đề "ăn tạp văn hoá". Richard Peterson và Roger Kern (1996) phát hiện nhóm có vị thế cao ở Mỹ ngày càng thích đủ loại, từ cổ điển đến bình dân, thay vì chỉ văn hoá cao. Khu biệt chuyển từ "chỉ thích cái cao" sang "thích rộng và biết cách bàn luận".
- Bằng chứng định lượng phức tạp. Các nghiên cứu đo vốn văn hoá (như hoạt động văn hoá của cha mẹ, số sách trong nhà) thường thấy mối liên hệ với kết quả học tập. Nhưng phần ảnh hưởng do vốn văn hoá riêng, tách khỏi thu nhập và học vấn của cha mẹ, khác nhau đáng kể giữa các nghiên cứu và quốc gia, và chiều nhân quả khó xác lập.
Với giáo viên và nhà quản lý giáo dục, phần dùng được ngay là tự hỏi: tiêu chí đánh giá của mình có đang thưởng cho thứ được dạy trong lớp, hay cho thứ học sinh mang từ nhà đến? Nói rõ những luật chơi ngầm — cách viết bài luận được đánh giá cao, cách đặt câu hỏi với giảng viên, cách tìm học bổng — là một cách giảm lợi thế của vốn văn hoá hiện thân, và các chương trình hỗ trợ sinh viên thế hệ đầu ở nhiều trường đại học vận hành đúng theo logic ấy.
Câu hỏi thường gặp
Habitus khác thói quen như thế nào?
Thói quen là một hành vi lặp lại cụ thể, như uống cà phê buổi sáng. Habitus là hệ thống thiên hướng sinh ra vô số hành vi khác nhau, kể cả trong tình huống chưa từng gặp, theo một phong cách nhất quán gắn với hoàn cảnh xuất thân. Bourdieu chọn từ Latin này một phần để tránh nghĩa máy móc của chữ thói quen và nhấn mạnh tính sáng tạo có giới hạn của nó.
Có thể tích luỹ vốn văn hoá khi đã trưởng thành không?
Có, nhưng tốn thời gian và thường để lại dấu vết. Bourdieu phân biệt vốn văn hoá hấp thụ sớm trong gia đình, trông tự nhiên và thoải mái, với vốn văn hoá học muộn qua nhà trường, thường mang tính chăm chỉ và tự ý thức. Trong những trường mà sự thoải mái được coi trọng, khác biệt này vẫn có thể bị nhận ra, dù khoảng cách thu hẹp dần theo thời gian.
Học thêm ở Việt Nam nên được đọc theo Bourdieu thế nào?
Có thể đọc như một cách gia đình chuyển vốn kinh tế thành vốn văn hoá dạng thể chế, tức điểm số và suất vào trường tốt. Điểm đáng chú ý là khi gần như mọi gia đình đều cho con học thêm, lợi thế không nằm ở việc có học thêm mà ở học với ai, học gì, và mạng lưới thông tin đi kèm. Đây là giả thuyết phân tích, cần dữ liệu cụ thể để kiểm chứng.
Bạo lực biểu trưng có phải là cách nói quá không?
Chữ bạo lực được chọn có chủ ý để nhấn mạnh rằng đây là sự áp đặt, dù không dùng sức mạnh vật chất. Đặc trưng của nó là người chịu tác động đồng thuận và thấy nó chính đáng, chẳng hạn học sinh tin rằng giọng địa phương của mình là sai. Nhiều nhà phê bình thấy thuật ngữ này mạnh quá, nhưng khái niệm phía sau về sự đồng thuận với thứ bậc vẫn được dùng rộng rãi.
Bourdieu có đưa ra giải pháp cho bất bình đẳng giáo dục không?
Trong Những người thừa kế, ông và Passeron đề xuất một nền sư phạm hợp lý, tức dạy tường minh những gì nhà trường ngầm đòi hỏi, để không thưởng cho thứ chỉ học được ở nhà. Sau này ông tham gia các đề xuất cải cách chương trình ở Pháp. Tuy vậy, phần lớn sức ảnh hưởng của ông nằm ở chẩn đoán hơn là ở giải pháp cụ thể.
Vì sao Bourdieu khó đọc và nên bắt đầu từ đâu?
Văn của Bourdieu dày đặc khái niệm và câu dài, một phần vì ông cố tránh những từ thông dụng mang sẵn định kiến. Một lộ trình hợp lý là đọc trước Lý trí thực hành, tập bài giảng ngắn của ông giải thích các khái niệm chính, rồi đến các chương được chọn của Sự khu biệt. Đọc kèm một sách nhập môn về Bourdieu giúp giảm thời gian vật lộn với thuật ngữ.