Phương pháp Socrates là cách tìm hiểu bằng chuỗi câu hỏi có chủ đích: người hỏi đề nghị đối phương đưa ra một định nghĩa hay niềm tin, rồi bằng những câu hỏi tiếp theo cho thấy niềm tin ấy mâu thuẫn với những điều chính đối phương cũng chấp nhận. Mục tiêu không phải thắng tranh luận mà là phát hiện mình chưa thực sự biết điều tưởng là đã biết. Tên kỹ thuật trong tiếng Hy Lạp là elenchus, nghĩa là kiểm tra, chất vấn.
Phần lớn hiểu biết của ta về phương pháp này đến từ các đối thoại thời kỳ đầu của Plato, như Laches, Euthyphro, Charmides và quyển I của Cộng hoà. Chúng thường kết thúc trong aporia, trạng thái bế tắc khi mọi định nghĩa đều đã bị bác. Điều nghe như thất bại lại chính là kết quả Socrates muốn: một người biết mình không biết thì bắt đầu có thể học.
Socrates là ai và vì sao khó biết ông thật sự nghĩ gì
Socrates sống ở Athens, khoảng 470/469 – 399 trước Công nguyên. Ông không viết gì. Ta biết về ông qua ba nguồn chính có cách nhìn rất khác nhau: các đối thoại của Plato, học trò của ông; các tác phẩm của Xenophon, một người lính và sử gia cũng từng theo học; và vở hài kịch Những đám mây (423 TCN) của Aristophanes, nơi Socrates bị chế giễu như một nhà ngụy biện treo mình trong giỏ. Năm 399 TCN, ông bị một bồi thẩm đoàn Athens kết án tử hình với cáo buộc làm hư hỏng thanh niên và không công nhận các vị thần của thành bang, và chết bằng chén thuốc độc cần.
Vì Plato đặt chính tư tưởng của mình vào miệng nhân vật Socrates, nhất là ở các đối thoại giai đoạn giữa và cuối, giới nghiên cứu gọi việc tách Socrates lịch sử khỏi Socrates văn học là “vấn đề Socrates”. Cách làm phổ biến, gắn với Gregory Vlastos, là coi các đối thoại sớm phản ánh sát hơn phương pháp của Socrates lịch sử: hỏi về định nghĩa của các đức tính, không đề xuất học thuyết lớn. Các đối thoại sau như Phaedo hay phần lớn Cộng hoà trình bày học thuyết Ý niệm, nhiều khả năng là của Plato.
Một hệ quả thực tế: khi ai đó nói “Socrates từng nói…”, hãy hỏi lại là trong đối thoại nào. Câu “ta chỉ biết một điều là ta không biết gì” là cách diễn đạt phổ biến hoá; trong Biện hộ, Socrates nói khiêm tốn hơn và chính xác hơn: ông không nghĩ mình biết điều mình không biết.
Cấu trúc một cuộc elenchus: ví dụ từ Laches
Đối thoại Laches hỏi “can đảm là gì”, giữa Socrates và hai vị tướng Athens, Laches và Nicias. Đi qua từng bước sẽ thấy cấu trúc lặp lại của phương pháp:
- Xin một định nghĩa. Laches đáp: can đảm là đứng vững trong hàng ngũ, không bỏ chạy trước quân thù. Đây là một ví dụ, chưa phải định nghĩa; Socrates muốn biết cái chung khiến mọi hành vi can đảm đều là can đảm.
- Đưa phản ví dụ. Socrates nhắc tới kỵ binh Scythia chiến đấu bằng cách vừa rút lui vừa bắn, và những người can đảm trước bệnh tật, nghèo khó, sóng gió ngoài biển. Định nghĩa quá hẹp.
- Nhận định nghĩa sửa đổi. Laches thử lại: can đảm là một sự bền bỉ của tâm hồn. Lần này rộng hơn.
- Tìm mâu thuẫn với niềm tin khác của chính đối phương. Laches đồng ý can đảm là điều tốt đẹp. Nhưng bền bỉ một cách ngu ngốc thì có hại, không tốt đẹp. Vậy can đảm phải là bền bỉ khôn ngoan. Nhưng người bền bỉ khi biết chắc mình có lợi thế, như người bỏ tiền đầu tư khi đã biết chắc sẽ có lời, lại có vẻ ít can đảm hơn người bền bỉ mà không có hiểu biết ấy. Định nghĩa rơi vào thế kẹt.
- Thử hướng khác. Nicias đề xuất can đảm là hiểu biết về điều đáng sợ và điều đáng tin. Socrates dẫn tới chỗ hiểu biết ấy phải bao trùm mọi điều tốt và xấu, tức là thành toàn bộ đức hạnh, không còn là một phần riêng.
- Aporia. Không ai đưa ra được định nghĩa đứng vững. Cả hai vị tướng, những người lẽ ra phải hiểu can đảm hơn ai hết, nhận ra họ chưa biết nó là gì.
Lưu ý chỗ tinh tế ở bước thứ tư: Socrates không bác định nghĩa bằng quan điểm riêng của mình, mà bằng các niềm tin khác của chính Laches. Phương pháp này kiểm tra tính nhất quán của một hệ niềm tin, không đem tới chân lý từ bên ngoài.
Thuật đỡ đẻ tinh thần và nghịch lý Meno
Hình ảnh bà đỡ. Trong đối thoại Theaetetus, Socrates ví mình như bà đỡ, nghề của mẹ ông: ông không tự sinh ra ý tưởng mà giúp người khác “sinh” ý tưởng của họ, rồi kiểm tra xem đứa trẻ có phải chỉ là “trứng gió” không. Từ hình ảnh này có thuật ngữ maieutics, thuật đỡ đẻ tinh thần.
Nghịch lý Meno. Trong Meno, nhân vật Meno đặt ra một câu hỏi sắc: nếu không biết một thứ là gì, làm sao tìm nó? Và nếu tìm thấy, làm sao biết đó chính là thứ cần tìm? Nghịch lý này nhắm thẳng vào khả năng tìm hiểu bằng hỏi đáp.
Cậu bé và hình vuông gấp đôi. Để trả lời, Socrates hỏi một cậu bé nô lệ chưa học hình học cách vẽ hình vuông có diện tích gấp đôi một hình vuông cho trước. Cậu bé đầu tiên đề nghị gấp đôi cạnh, và qua câu hỏi tự thấy diện tích khi đó gấp bốn. Cuối cùng cậu nhận ra hình vuông dựng trên đường chéo là đáp án. Plato dùng cảnh này để bảo vệ thuyết “học là nhớ lại”, một học thuyết ít người hiện nay chấp nhận.
Điều còn đứng vững. Bỏ thuyết nhớ lại sang một bên, cảnh này vẫn là mô tả sớm nhất về dạy học bằng câu hỏi dẫn dắt, và cũng cho thấy giới hạn của nó: người đọc kỹ sẽ thấy nhiều câu của Socrates là câu hỏi gợi ý gần như chứa sẵn đáp án. Ranh giới giữa giúp người học tự khám phá và dắt họ tới câu trả lời định trước rất mỏng.
Phê phán: phương pháp Socrates làm được gì và không làm được gì
Vấn đề của elenchus. Vlastos chỉ ra năm 1983 một khó khăn logic: elenchus chỉ cho thấy một tập niềm tin không nhất quán, nhưng không cho biết niềm tin nào sai. Khi Laches thấy định nghĩa của mình mâu thuẫn với niềm tin “can đảm là tốt đẹp”, về logic ông có thể bỏ niềm tin kia thay vì bỏ định nghĩa. Vậy Socrates dựa vào đâu để kết luận định nghĩa sai? Có nhiều câu trả lời, như giả định rằng một số niềm tin đạo đức cơ bản ai cũng có và đáng tin, nhưng không câu nào hoàn toàn giải quyết được.
Mỉa mai và sức ép. Socrates thường tự nhận không biết gì và tâng bốc đối phương là người hiểu biết, rồi dẫn họ vào chỗ bối rối trước đám đông. Trong quyển I của Cộng hoà, Thrasymachus cáo buộc thẳng rằng Socrates chỉ hỏi mà không bao giờ trả lời, vì hỏi thì dễ hơn trả lời. Lời phàn nàn này có phần đúng: phương pháp có thể bị dùng để làm bẽ mặt hơn là để cùng tìm hiểu.
Giới hạn phạm vi. Elenchus mạnh nhất với khái niệm mà ai cũng có trực giác nhưng chưa ai định nghĩa chặt: công bằng, can đảm, tri thức, chất lượng, hiệu quả. Nó yếu với câu hỏi thực nghiệm. Không chuỗi câu hỏi nào cho biết một loại thuốc có hiệu quả hay không; cần dữ liệu. Dùng phương pháp Socrates thay cho thu thập bằng chứng là dùng sai công cụ.
Dùng phương pháp Socrates trong lớp học và nơi làm việc
Phương pháp này đã đi rất xa khỏi Athens. Trường luật Harvard từ thập niên 1870, dưới thời Christopher Columbus Langdell, dạy bằng cách chất vấn sinh viên về các bản án thay vì giảng bài; mô hình ấy lan ra nhiều trường luật. Giáo dục y khoa dùng hỏi đáp quanh ca bệnh. Một số liệu pháp tâm lý dùng “đối thoại kiểu Socrates” để người tham gia tự xem xét bằng chứng cho suy nghĩ của mình. Một bộ câu hỏi thực hành rút từ truyền thống này:
- Câu hỏi làm rõ: “Khi nói dự án này ‘thành công’, chính xác là đo bằng gì?” Phần lớn bất đồng trong cuộc họp là do hai bên dùng cùng một từ với hai nghĩa.
- Câu hỏi về giả định: “Kế hoạch này đúng với điều kiện nào? Nếu điều kiện ấy không còn thì sao?”
- Câu hỏi về bằng chứng: “Ta biết điều này từ đâu? Có trường hợp nào ngược lại không?” Đây là bước phản ví dụ của Socrates.
- Câu hỏi về hệ quả: “Nếu nguyên tắc này đúng, nó còn kéo theo điều gì? Ta có chấp nhận điều đó không?” Đây là chỗ mâu thuẫn nội tại thường lộ ra.
- Câu hỏi về góc nhìn khác: “Người phản đối mạnh nhất sẽ nói gì, và họ đúng ở điểm nào?”
- Câu hỏi về chính câu hỏi: “Ta có đang hỏi đúng vấn đề không?”
Trong lớp học ở Việt Nam, nơi học sinh quen trả lời theo đáp án mẫu, các câu hỏi loại này hiệu quả hơn khi giáo viên làm rõ từ đầu rằng mục tiêu là thử thách ý tưởng chứ không phải chấm điểm người trả lời, và chính giáo viên cũng chấp nhận bị hỏi lại. Thiếu điều kiện ấy, phương pháp Socrates dễ biến thành màn kiểm tra bài cũ có kịch bản.
Năm sai lầm khi áp dụng
Dùng để thắng. Người hỏi đã có kết luận định sẵn và chỉ dùng câu hỏi để dồn đối phương. Đối phương sẽ sớm nhận ra và phòng thủ, cuộc đối thoại chấm dứt hiệu quả.
Hỏi dồn không có cấu trúc. Một loạt “tại sao” liên tiếp không phải phương pháp Socrates. Mỗi câu hỏi cần nhắm vào một chỗ cụ thể: một định nghĩa, một giả định, một hệ quả.
Bỏ qua bước xây lại. Socrates trong đối thoại thường dừng ở aporia, nhưng trong công việc, sau khi phá một định nghĩa cần cùng nhau dựng định nghĩa tốt hơn. Phá mà không xây khiến nhóm mệt mỏi và hoài nghi.
Dùng cho câu hỏi thực nghiệm. Cãi nhau bằng câu hỏi về điều có thể đo được là tốn thời gian; hãy đo.
Quên rằng chính mình cũng phải bị hỏi. Phương pháp chỉ trung thực khi người dẫn dắt sẵn lòng để định nghĩa của mình bị kiểm tra theo đúng cách đó.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Socrates khác tranh luận thông thường thế nào?
Tranh luận thông thường nhằm thuyết phục hoặc thắng; mỗi bên bảo vệ lập trường của mình. Phương pháp Socrates nhằm kiểm tra một niềm tin bằng chính các tiền đề người đó chấp nhận, và kết quả mong đợi là cả hai cùng hiểu rõ hơn, kể cả khi chưa có câu trả lời.
Socrates có học thuyết riêng không, hay chỉ đặt câu hỏi?
Các đối thoại sớm cho thấy một số luận điểm Socrates thường bảo vệ: đức hạnh là một loại tri thức, không ai cố ý làm điều xấu, chịu bất công tốt hơn gây bất công. Nhưng ông trình bày chúng như điều cần tiếp tục kiểm tra, không như học thuyết hoàn chỉnh.
Vì sao các đối thoại Socrates thường kết thúc không có đáp án?
Vì mục đích của elenchus là loại bỏ sự tự tin sai chỗ trước khi tìm hiểu. Một số học giả còn cho rằng Plato cố ý để người đọc tiếp tục cuộc tìm kiếm, biến đối thoại thành bài tập triết học chứ không phải bài giảng có kết luận.
Phương pháp Socrates có dùng được trong giáo dục trẻ nhỏ không?
Có, ở dạng nhẹ nhàng, như chương trình triết học cho trẻ em do Matthew Lipman khởi xướng từ thập niên 1970 với các cuộc thảo luận trong lớp quanh câu hỏi mở. Điều kiện là không biến nó thành bài kiểm tra và tôn trọng mọi câu trả lời có lý do.
Mỉa mai Socrates nghĩa là gì?
Đó là thái độ tự nhận không biết, tỏ ra ngưỡng mộ hiểu biết của người đối thoại, để mời họ trình bày rồi kiểm tra. Học giả tranh luận liệu đây là chiến thuật giả vờ hay sự khiêm tốn thành thật, vì Socrates có thể thật sự tin rằng mình không có tri thức về các đức tính.
Nên đọc đối thoại nào để thấy rõ phương pháp Socrates?
Euthyphro và Laches ngắn, cấu trúc rõ, dễ theo dõi từng bước. Meno cho thấy phương pháp kèm một vấn đề nhận thức luận sâu. Quyển I của Cộng hoà là một elenchus sôi nổi với một đối thủ không chịu nhượng bộ là Thrasymachus.